wat cultuurverschil ons leert over emotieregulatie
Eergisteren tijdens een rondleiding door de tentoonstelling Ketahanan in Het Noordbrabants Museum gebeurde iets kleins, maar belangrijk. Een bezoeker vatte bepaald gedrag ten aanzien van autoriteit op als nederigheid. Alsof iemand zichzelf kleiner maakte, de eigen stem inhield of zich ondergeschikt opstelde.
Wat de bezoeker zag als nederigheid, kon vanuit een andere culturele lens juist worden begrepen als respect, in dit geval de Molukse lens.
Precies daar werd een cultuurverschil zichtbaar.
In het kort over de tentoonstelling.
De tentoonstelling Ketahanan vertelt de Moluks-Nederlandse geschiedenis vanuit Molukse perspectieven. Het is een tentoonstelling over koloniale erfenissen, diaspora, gemeenschap, veerkracht en toekomst. Het bijzondere is dat je niet alleen kijkt naar objecten of verhalen, maar ook wordt uitgenodigd om je eigen manier van kijken te bevragen.
Oom Aboe, de rondleider gaf de gelegenheid voor een kleine intermezzo tijdens de rondleiding om het hierover gezamenlijk te hebben.
Wat mij raakte aan die opmerking van de bezoeker, was niet dat zij “fout” zat. Het liet vooral zien hoe snel we gedrag interpreteren vanuit onze eigen bril. We zien iets gebeuren en geven er meteen betekenis aan.
In een westerse, individualistische context kan bepaald gedrag al snel worden gelezen als terughoudendheid, bescheidenheid of nederigheid. Bijvoorbeeld wanneer iemand niet meteen op de voorgrond treedt, ruimte geeft aan ouderen, spreekt vanuit gemeenschap in plaats van alleen zichzelf, of zichtbaar rekening houdt met hiërarchie en geschiedenis.
Dan kan de interpretatie zijn: die persoon maakt zichzelf kleiner.
Maar in gemeenschapsgerichte culturen, zoals de Molukse cultuur hoeft dat helemaal niet zo te zijn. Wat van buitenaf nederigheid lijkt, kan juist een vorm van respect zijn. Niet onderdanig, maar relationeel. Niet jezelf wegcijferen, maar weten dat je onderdeel bent van een groter geheel.
Respect gaat dan over verhouding. Over plekbesef. Over erkenning van ouderen, familie, gemeenschap, geschiedenis en wat er vóór jou kwam. Het gaat niet per se over minder ruimte innemen, maar over bewust ruimte maken.
En precies hier raakt cultuurverschil aan emotieregulatie.
Want emoties ontstaan niet alleen door wat er gebeurt. Ze ontstaan ook door de betekenis die wij eraan geven. Als je gedrag interpreteert als nederigheid of ondergeschiktheid, kan dat ongemak oproepen. Misschien weerstand. Misschien zelfs irritatie of medelijden.
Maar als hetzelfde gedrag wordt begrepen als respect, verbondenheid en relationeel bewustzijn, ontstaat er een heel andere emotionele reactie.
Dat is emotieregulatie in de praktijk: niet meteen reageren op het het eerste wat er in je opkomt, maar vertragen.
Jezelf afvragen: Wat zie ik eigenlijk? Wat vul ik in? Vanuit welke lens kijk ik?
We denken vaak dat emoties puur persoonlijk zijn. Maar emoties zijn ook cultureel gevormd. Wat jij ervaart als afstandelijk, kan voor een ander respectvol zijn. Wat jij ervaart als direct en eerlijk, kan voor een ander hard of respectloos voelen. Wat jij ziet als nederig, kan voor een ander waardig en krachtig zijn.
In coaching zie ik dit vaak terug. Mensen raken niet alleen overspoeld door wat iemand doet, maar vooral door wat zij denken dat het betekent. Een blik. Een stilte. Een gebaar. Een houding. Een keuze om niet direct te reageren.
Voor je het weet reageert je lichaam sneller dan je hoofd. Je schiet in verdediging, schaamte, irritatie of terugtrekking. Niet altijd door de gebeurtenis zelf, maar door de interpretatie die eraan hangt.
Daarom begint emotieregulatie niet met “rustig blijven”. Het begint met bewustwording. Wat betekent op dat ene moment bewust worden van:
- jouw lichaam: waar voel ik (bijvoorbeeld) spanning?
- jouw mening: welk verhaal maak ik hiervan?
- jouw context: welke normen en waarden neem ik mee?
- of je kan stilstaan bij de ander: zou dit gedrag ook iets anders kunnen betekenen?
De opmerking tijdens de rondleiding was dus niet alleen maar een losse opmerking. Het was een spiegel. Een spiegel hoe cultuurverschil zichtbaar wordt in gedachtegang, het uiten van woorden en de daarbij behorende lichaamstaal.
Dat vraagt niet om oordeel, maar om nieuwsgierigheid.
Juist bij thema’s als koloniale geschiedenis, diaspora en gemeenschap is die nieuwsgierigheid belangrijk. Ketahanan betekent veerkracht in het Moluks-Maleis. Die veerkracht zit niet alleen in grote verhalen, maar ook in subtiele manieren van zijn. In hoe mensen zich verhouden tot elkaar. In hoe respect wordt getoond. In hoe geschiedenis in lichamen, families en gemeenschappen doorwerkt.
En dat is precies wat emotieregulatie mogelijk maakt: ruimte.
Niet meteen invullen wat je ziet. Niet direct reageren op wat je voelt. Maar even stilstaan bij wat er tussen jou en de ander gebeurt. In die ruimte kun je onderzoeken: klopt mijn interpretatie? Of kan dit gedrag voor de ander iets heel anders betekenen?
Terugkomend op het moment van de opmerking over nederigheid. Er werd ruimte gegeven voor feedback en reflectie hierop.
Respect is dus niet altijd nederigheid. Soms is respect juist een vorm van innerlijke kracht. Een manier om te erkennen dat je niet losstaat van anderen. Dat jouw verhaal onderdeel is van een groter verhaal.
Soms begint echte emotieregulatie daar: bij het besef dat jouw eerste interpretatie niet altijd de hele waarheid is..
